دوشنبه ٣١ ارديبهشت ١٣٩٧
« الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّـهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّـهَ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّـهِ حَسِيبًا؛ (پیامبران) پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می‌کردند و (تنها) از او می ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است!»
صفحه اصلی صفحه اصلی اخبار و رویدادها اخبار و رویدادها تحقیقات و مقالات تحقیقات و مقالات توشه تبلیغتوشه تبلیغ روضه ها و مدایح روضه ها و مدایح ویژه نامه ها ویژه نامه ها
دانلود نرم افزار دانلود نرم افزار سبک زندگی سبک زندگی تاریخ معصومینتاریخ معصومین روش تبليغ روش تبليغ نقشه سایت نقشه سایت ارتباط با ما ارتباط با ما
صفحه اصلی > تحقیقات،مقالات > معارف اسلامی > احکام 
ماهنامه مبلغان


آموزش نماز به فرزندان، با توجه به سیره معصومین(علیهم السلام) -3

روش‌های آموزش نماز

در سیره اهل‌بیت(علیهم السلام) روش‌های متعددی جهت آموزش نماز به فرزندان وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می‌شود.

روش‌های آموزش نماز

در سیره اهل‌بیت (علیهم السلام) روش‌های متعددی جهت آموزش نماز به فرزندان وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

الف. آشنا کردن فرزندان با نماز

نماز حکمت، ساختار، آداب و شروطی ویژه دارد و کسی نمی‌تواند مطابق میل و خواست خود آن را تغییر دهد. مثلاً بر اعمال و اذکار آن بیفزاید یا کم کند و یا در هر زمانی که خواست، آن را انجام دهد.

افزون بر این، نماز انواع گوناگونی دارد؛ برخی نمازها مستحب و برخی دیگر واجب‌اند؛ بنابراین، انجام صحیح نماز و بهره‌مندی از آثار و برکات آن متوقف بر رعایت آداب و شروطی است.

از سوی دیگر، انسان هنگامی که نسبت به عملی آگاهی کافی داشته باشد، می‌تواند با بصیرت بیش‌تری درباره آن داوری کند و تصمیم بگیرد و اگر تصمیم به انجام آن بگیرد، انگیزه بیش‌تری برای انجام آن در خود احساس می‌کند و در برابر موانع موجود آسان‌تر مقاومت می‌کند. از این‌رو، در سیره معصومین(علیهم السلام)به آشنا کردن متربّی (فرزندان) با نماز و احکام و شروط آن بسیار اهتمام شده است.

امام صادق(علیه السلام)می‌فرماید: «لَوَدِدْتُ أَنَّ أَصْحَابِی ضُرِبَتْ رُءُوسُهُمْ بِالسِّیاطِ حَتَّی یتَفَقَّهُوا؛[1] دوست دارم شیعیانم، گرچه با تنبیه، به مسائل دینی خود آگاه باشند.»

بر همین اساس، بیش‌تر وقت امامان(علیهم السلام)، به ویژه برخی از آنها که موقعیت مناسبی پیدا کردند، به تبیین و تعلیم فقه اختصاص پیدا کرده و حاصل این آموزش‌ها کتاب‌های متعدد حدیثی شده است که در اختیار مسلمانان قرار دارد و بر اساس آنها کیفیت، شروط و انواع نماز را به دست می‌آورند و عمل می‌کنند.

آموزش‌های معصومان(علیهم السلام)درباره نماز به دو صورت شفاهی و عملی بوده است.

آموزش شفاهی

از دیرباز بیان شفاهی مطالب، روشی برای آموزش، به ویژه آموزش مطالب نظری بوده است. معصومان(علیهم السلام)نیز از این روش برای آموزش معارف مربوط به نماز استفاده کرده‌اند. آموزش شفاهی نماز، همان آشنا ساختن فرزندان با حکمت، احکام، شروط و آداب نماز است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

1. حکمت نماز

امام رضا(علیه السلام)پیرامون حکمت نماز می‌فرماید: «أَنَّهَا إِقْرَارٌ بِالرُّبُوبِیةِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ خَلْعُ الْأَنْدَادِ وَ قِیامٌ بَینَ یدَی الْجَبَّارِ جَلَّ جَلَالُهُ بِالذُّلِّ وَ الْمَسْکنَةِ وَ الْخُضُوعِ وَ الِاعْتِرَافِ وَ الطَّلَبُ لِلْإِقَالَةِ مِنْ سَالِفِ الذُّنُوبِ وَ وَضْعُ الْوَجْهِ عَلَی الْأَرْضِ کلَّ یوْمٍ إِعْظَاماً لِلَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ وَ أَن یکونَ ذَاکراً غَیرَ نَاسٍ وَ لَا بَطِرٍ وَ یکونُ خَاشِعاً مُتَذَلِّلًا رَاغِباً طَالِباً لِلزِّیادَةِ فِی الدِّینِ وَ الدُّنْیا مَعَ مَا فِیهِ مِنَ الْإِیجَابِ وَ الْمُدَاوَمَةِ عَلَی ذِکرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِاللَّیلِ وَ النَّهَارِ لِئَلَّا ینْسَی الْعَبْدُ سَیدَهُ وَ مُدَبِّرَهُ وَ خَالِقَهُ فَیبْطَرَ وَ یطْغَی وَ یکونَ ذَلِک فِی ذَکرِهِ لِرَبِّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ قِیامِهِ بَینَ یدَیهِ زَاجِراً لَهُ عَنِ الْمَعَاصِی وَ مَانِعاً لَهُ مِنْ أَنْوَاعِ الْفَسَادِ؛[2] نماز اقرار به ربوبیت خداوند عزوجل، طرد شرک، قیام در برابر خداوند با ذلت و بیچارگی و خضوع و اعتراف به گناهان و طلب بخشش از گناهان است و در هر روز پنج بار صورت بر زمین گذاشتن به منظور تعظیم خداوند عزوجل، تا آدمی به یاد خداوند باشد و او را فراموش نکند و طغیان نورزد و خاشع و راغب به خداوند و خواهان زیادی و برکت در دین و دنیا باشد. به علاوه، در این امر مداومت بر یاد خداوند در شب و روز است تا بنده، پروردگار مدبر و آفریننده‌اش را فراموش نکند و از حد خود نگذرد و طغیان نکند و یاد خداوند و ایستادن در برابر او نمازگزار را از گناهان باز می‌دارد و مانع فساد او می‌گردد.»

2. احکام، آداب و شروط نماز

در روایات متعددی، معصومان(علیهم السلام)احکام، آداب و شروط نماز را به تفصیل بیان کرده‌اند که در اینجا فرصت پرداختن به آنها وجود ندارد و تنها به عناوین آنها اشاره می‌شود:

1. خشوع و خضوع؛

2. پرهیز از مال حرام؛

3. حضور قلب؛

4. بازی نکردن با اعضا و جوارح؛

5. پرهیز از کسالت و بی‌نشاطی؛

آموزش عملی

نماز، چنان که پیش از این گفتیم، عبادتی است با ابعاد گوناگون. در نماز، هم ذکر وجود دارد، هم قرائت و هم عمل. از این‌رو، نمی‌توان به آموزش شفاهی بسنده کرد. معصومان(علیهم السلام)افزون بر روش شفاهی، از روش عملی برای آموزش نماز استفاده کرده‌اند. هنگامی که دستور نماز نازل شد، پیامبر(صلی الله علیه و آله)برای آموزش آن به مسلمانان فرمود:«صَلُّوا کمَا رَأَیتُمُونِی أُصَلِّی؛[3] همان‌گونه که نماز مرا می‌بینید، نماز بخوانید!»

ائمه(علیهم السلام) برای آموزش نماز از روش عملی نیز زیاد استفاده کرده‌اند، حتی در تیمم و وضو؛ از امام صادق(علیه السلام)در مورد «تیمّم» سؤال شد: آن حضرت آموزش عملی ارائه فرمود:

«فَضَرَبَ بِیدِهِ عَلَی الْبِسَاطِ فَمَسَحَ بِهَا وَجْهَهُ ثُمَّ مَسَحَ کفَّیهِ إِحْدَاهُمَا عَلَی ظَهْرِ الْأُخْرَی؛[4] امام کف دو دستش را بر فرش زد و سپس با آن دو بر صورتش کشید و سپس پشت هر دو دست را با دست دیگر مسح کرد.»

البته استفاده از این روش در سیره معصومان(علیهم السلام)به آموزش نماز اختصاص ندارد؛ بلکه در آموزش دیگر عبادات نیز به کار رفته است. پیامبر(صلی الله علیه و آله)در سال دهم هجری به قصد انجام حج به مکه مشرف شد که در تاریخ به «حجةالوداع» مشهور است. از آنجا که این حج اولین و آخرین حجی بود که پیامبر(صلی الله علیه و آله)با مسلمانان انجام می‌داد و مسلمانان نحوه انجام حج اسلامی را نمی‌دانستند، لازم بود حضرت نحوه حج گزاردن را به آنان بیاموزد؛ اما پیامبر(صلی الله علیه و آله)برای آموزش حج، نه جزوه‌ای منتشر کرد و نه کلاس آموزشی تشکیل داد؛ بلکه اعلام کرد نحوه انجام حج را از من (در عمل) بیاموزید.

مسلمانان نیز به همان نحو که پیامبر(صلی الله علیه و آله)حج می‌گزارد، مراسم حج را به جا آوردند.

ب. تذکر و تصحیح خطاها

روش عملی در آموزش عبادات، در مقایسه با سایر روش‌ها، از مزایای بسیاری برخوردار است که با وجود آن، ممکن است برخی مواقع مخاطبان در فهم آن دچار اشتباه شده، برخی اعمال مربی را به اشتباه از مستحبات آن عمل تلقّی کنند، یا در نحوه انجام، برخی از موارد خاص ناگفته بماند.

برای جبران این نقیصه، معصومان(علیهم السلام)در مواردی که مشاهده می‌کردند فردی در ادای نماز دچار اشتباه شده است، به او تذکر می‌دادند و نحوه انجام صحیح آن را بیان می‌کردند. همچنین در موارد مقتضی، جزئیات ناگفته را بیان می‌فرمودند.

«عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْأَشْعَرِی قَالَ: صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله)بِأَصْحَابِهِ ثُمَّ جَلَسَ فِی عِصَابَةٍ فَدَخَلَ رَجُلٌ فَقَامَ یصَلِّی فَجَعَلَ لَا یرْکعُ وَ ینْقُرُ فِی سُجُودِهِ وَ النَّبِی(صلی الله علیه و آله)ینْظُرُ إِلَیهِ فَقَالَ تَرَوْنَ هَذَا لَوْ مَاتَ عَلَی هَذَا لَمَاتَ عَلَی غَیرِ مِلَّةِ مُحَمَّدٍ(صلی الله علیه و آله)نَقَرَ صَلَاتَهُ کمَا ینْقُرُ الْغُرَابُ الدَّمَ مَثَلُ الَّذِی یصَلِّی وَ لَا یرْکعُ وَ ینْقُرُ فِی سُجُودِهِ کالْجَائِعِ لَا یأْکلُ إِلَّا تَمْرَةً أَوْ تَمْرَتَینِ فَمَا یغْنِیانِ عَنْهُ فَأَسْبِغُوا الْوُضُوءَ وَ أَتِمُّوا الرُّکوعَ وَ السُّجُودَ؛[5] ابو عبدالله اشعری می‌گوید: پیامبر(صلی الله علیه و آله)با یاران خود نماز خواند، سپس در میان گروهی از یاران خود نشست. مردی وارد شد و نماز خواند، در حالی که رکوع نمی‌کرد و سجده کردنش مانند منقار زدن بر زمین بود. پیامبر(صلی الله علیه و آله)او را نگاه می‌کرد. پس فرمود: می‌بینید؟ اگر این فرد بمیرد، بر دین من نمرده است. در نمازش نوک بر زمین می‌زند، چنان که کلاغ برای خوردن خون بر زمین نوک می‌زند. مَثل کسی که نماز می‌خواند؛ اما رکوع نمی‌کند و در سجده نوک بر زمین می‌زند، مانند گرسنه‌ای است که جز یک یا دو دانه خرما نمی‌خورد و گرسنگی‌اش را برطرف نمی‌کند. وضو را کامل بگیرید و رکوع و سجود را کامل انجام دهید!»

ج. ارائه الگو

انسان‌ها در انجام هر کاری نیاز به الگو و سنجه‌ای دارند تا میزان کامیابی و ناکامی خویش را اندازه بگیرند. از ناکامی‌های گذشته پند بگیرند و توان خود را برای ادامه کار بسیج نمایند. پیمودن مسیر طولانی آشنایی با معارف بلند نماز و پایبندی و نیز تثبیت آن از این قاعده مستثنا نیست و متربّی به مقیاسی نیازمند است تا با استفاده از آن بداند چه مقدار از مسیر را پیموده و تا رسیدن به مقصد نهایی، چه مقدار راه باقی مانده است.

آشنایی با نماز معصومان(علیهم السلام)و حالات آنها در نماز - که الگوهای برتر مسلمانی‌اند - دقیقاً همین نقش را دارد. متربی با مقایسه نماز خود با نماز آنها، در می‌یابد چه اندازه به مقام «نمازگزار واقعی» نزدیک شده و تا رسیدن به این مقام چه اندازه فاصله دارد. افزون بر این، آشنایی با نمازِ اسوه‌های اسلامی، انگیزه متربی در پیمودن مسیر تربیت اسلامی و رسیدن به قله‌های کمال را در او تقویت می‌کند. به همین جهت، در سیره تربیتی امامان(علیهم السلام)، نماز پیامبر(صلی الله علیه و آله)و امامان پیشین(علیهم السلام) برای متربّیان بیان شده است. به این سیره‌ها توجه فرمایید:

«وَ رَوَی جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ الْقُمِّی فِی کتَابِ زُهْدِ النَّبِی(صلی الله علیه و آله)، قَالَ: کانَ النَّبِی(صلی الله علیه و آله)إِذَا قَامَ إِلَی الصَّلَاةِ تَرَبَّدَ وَجْهُهُ خَوْفاً مِنَ اللَّهِ تَعَالَی وَ کانَ لِصَدْرِهِ (أَوْ لِجَوْفِهِ) أَزِیزٌ کأَزِیزِ الْمِرْجَلِ؛[6] هرگاه پیامبر(صلی الله علیه و آله)برای نماز بر می‌خاست، رنگ صورتش از خوف خدا دگرگون می‌شد و سینه‌اش (یا درونش) از خوف خدا همانند دیگ می‌جوشید.»

امام صادق(علیه السلام)نیز می‌فرماید: «کانَ أَبِی(علیه السلام)یقُولُ کانَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ(علیه السلام)إِذَا قَامَ فِی الصَّلَاةِ کأَنَّهُ سَاقُ شَجَرَةٍ لَا یتَحَرَّک مِنْهُ شَی‌ءٌ إِلَّا مَا حَرَّکهُ الرِّیحُ مِنْهُ؛[7] پدرم(علیه السلام)می‌فرمود: هرگاه امام زین العابدین(علیه السلام)برای نماز بر می‌خاست، بی‌حرکت بود، چنان که گویی ساقه درختی است که نسیمی شاخ و برگ آن را به اهتزاز درمی‌آورد.»

د. ترغیب و تشویق

اقدام به یک رفتار و تثبیت آن نیازمند انگیزه‌ای استوار و مداوم است. یکی از روشهایی که در انسان انگیزه ایجاد کرده و آن را تداوم می‌بخشد، تشویق و ترغیب است که هم در انسان انگیزه‌ای برای انجام کار ایجاد می‌کند و هم انگیزه برای تداوم و تکرار آن. از این‌رو، در سیره معصومان(علیهم السلام)برای تقویت و تثبیت رفتار نماز خواندن و نیز برای ترغیب و تشویق به رعایت شروط و آداب نماز، از تشویق استفاده شده است.

آمده است که شخصی دو شتر فربه بزرگ به پیامبر(صلی الله علیه و آله) هدیه کرد. ایشان رو به اصحاب کرد و فرمود: آیا در میان شما کسی هست که بتواند دو رکعت نماز بخواند و در حال نماز تنها متوجه خداوند باشد و به دنیا و امور دنیوی توجه نداشته باشد؟ کسی جواب نداد. بار سوم حضرت علی(علیه السلام)برخاست و اعلام آمادگی کرد و دو رکعت نماز با حضور قلب کامل خواند و پیامبر(صلی الله علیه و آله)یکی از شترها را به او هدیه داد.[8]

با این حال، باید توجه داشت که بر اساس سیره تربیتی معصومان(علیهم السلام) ابزار اصلی تربیت، تشویق و ترغیب است و از ابزار تنبیه جز در موارد ضروری، آن هم به اندازه ضرورت و با شرایطی خاص، نباید بهره گرفت.

ه. ارزشیابی

عالمان تعلیم و تربیت، ارزشیابی را یکی از فعالیت‌های اساسی مربی به شمار می‌آورند. مربی از این راه میزان کارآمدی و تأثیر فعالیت‌های آموزشی و تربیتی خود را می‌سنجد و متوجه می‌شود متربیان تا چه اندازه آموزش‌های مورد نظر را به درستی دریافت کرده‌اند.

در فرایند آموزش نماز نیز ارزشیابی ضروری است تا مربی دریابد آیا متربیان وی آموزه‌های نماز را به درستی آموخته‌اند و آیا به این رفتار پایبند شده‌اند. از این‌رو، گاه معصومان(علیهم السلام) نماز خواندن متربیان خود را می‌آزمودند.

حماد، از شاگردان امام صادق(علیه السلام)می‌گوید: روزی امام رو به من کرد و فرمود: حماد! می‌توانی خوب نماز بخوانی؟ عرض کردم: آری، من کتاب نماز، نوشته حریز را از حفظ دارم. امام فرمود: برخیز و نماز بخوان! من نماز خواندم. بعد از نماز امام به من فرمود: حماد! نمی‌توانی نماز خوب بخوانی. بسیار زشت است که مسلمانی پس از شصت هفتاد سال نتواند یک نماز با تمام آداب و شرایط به جای آورد. حماد می‌گوید: من احساس حقارت کردم و عرضه داشتم: نماز را به من بیاموز. امام(علیه السلام)نمازی با رعایت تمام آداب آن خواند... و سپس فرمود: حماد! چنین نماز بخوان.[9]

و. توجه به موانع انجام نماز

نماز نیز مانند هر عمل دیگری در معرض آفت‌هایی است که در صورت بی‌توجهی به آن آفات، نماز از محتوا تهی شده و آن را تکراری، بی‌خاصیت و عقیم می‌سازد. از این‌رو، در سیره معصومان(علیهم السلام)به آسیب‌ها و آفت‌های نماز توجه جدی شده و مسلمانان را از آنها برحذر داشته‌اند.

یکی از آفت‌های رایج نماز این است که شخص گمان کند نماز به تنهایی، بدون عمل به دیگر دستورهای خداوند متعال و بدون داشتن ورع، انسان را به قله‌های رفیع کمال و قرب به خداوند متعال می‌رساند.

امیرمؤمنان(علیه السلام)در سفارشهای خود به جناب کمیل(ره) می‌فرماید:

«یا کمَیلُ لَا تَغْتَرَّ بِأَقْوَامٍ یصَلُّونَ فَیطِیلُونَ وَ یصُومُونَ فَیدَاوِمُونَ وَ یتَصَدَّقُونَ فَیحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُوَفَّقُونَ یا کمَیلُ أُقْسِمُ بِاللَّهِ لَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله)یقُولُ إِنَّ الشَّیطَانَ إِذَا حَمَلَ قَوْماً عَلَی الْفَوَاحِشِ مِثْلَ الزِّنَاءِ وَ شُرْبِ الْخَمْرِ وَ الرِّبَا وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِک مِنَ الْخَنَی وَ الْمَآثِمِ حَبَّبَ إِلَیهِمُ الْعِبَادَةَ الشَّدِیدَةَ وَ الْخُشُوعَ وَ الرُّکوعَ وَ الْخُضُوعَ وَ السُّجُودَ ثُمَّ حَمَلَهُمْ عَلَی وَلَایةِ الْأَئِمَّةِ الَّذِینَ یدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَ یوْمَ الْقِیامَةِ لا ینْصَرُونَ؛[10] ای کمیل! فریفته گروهی نشو که نمازهای طولانی می‌خوانند و روزه‌های پیوسته می‌گیرند و صدقه می‌دهند و گمان می‌کنند موفق‌اند. ای کمیل! به خدا سوگند از رسول خدا(صلی الله علیه و آله)شنیدم که فرمود: هرگاه شیطان گروهی را بر کارهای زشت، مانند زنا، شرابخواری، ربا و مانند آن وا دارد، سخت عبادت کردن و خشوع و رکوع و خضوع و سجود را برای آنان محبوب می‌کند. سپس آنان را بر پذیرش ولایت پیشوایان جور که فراخواننده به آتش‌اند و در روز قیامت یاوری ندارند، وادار می‌کند.»

یکی دیگر از آفت‌های رایج نماز این است که برخی گمان می‌کنند نماز بدون معرفت و تعقّل ارزشمند است و مقبول درگاه خداوند واقع می‌شود.

«عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاک إِنَّ لِی جَاراً کثِیرَ الصَّلَاةِ کثِیرَ الصَّدَقَةِ کثِیرَ الْحَجِّ لَا بَأْسَ بِهِ قَالَ فَقَالَ یا إِسْحَاقُ کیفَ عَقْلُهُ قَالَ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاک لَیسَ لَهُ عَقْلٌ قَالَ فَقَالَ لَا یرْتَفِعُ بِذَلِک مِنْهُ؛[11] اسحاق بن عمار می‌گوید: به امام صادق(علیه السلام)عرض کردم: فدایت شوم! من همسایه‌ای دارم که بسیار نماز می‌خواند و صدقه می‌دهد و حج می‌گزارد و هیچ عیبی ندارد. امام(علیه السلام)فرمود: اسحاق، عقلش چگونه است؟ عرض کردم: فدایت شوم! عقلی ندارد. فرمود: اعمالش بالا نمی‌روند (و مقبول واقع نمی‌شوند).»

بنابراین، در آموزش نماز لازم است مربی (والدین)، متربی (فرزند) را با آفت‌های نماز آشنا سازد تا نماز متربی دچار آن آفت‌ها نشود و از سازندگی و رشددهندگی باز نماند.

 

____________________________________________________

پی‌نوشت‌ها:

[1].الکافی، ج 5، ص 31.

[2]. من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق، دفتر انتشارات اسلامی، قم،1413ق، ج 1، ص 213.

[3]. عوالی الئالی، الاحسائی، دارسید الشهداء(علیه السلام)، قم، 1405ق، ج1، ص 198.

[4]. الکافی، ج 3، ص 62.

[5]. مستدرک الوسائل، ج 3، ص 39.

[6]. همان، ج 4، ص 93.

[7]. الکافی، ج 3، ص 300.

[8]. تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، حسینی استرآبادی، مؤسسه نشر اسلامی، قم،1409ق، ص 593.

[9]. الکافی، ج 3، ص 311.

[10]. بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، طبری آملی، المکتبة الحیدریة، نجف اشرف،1383ق، ص 28.

[11]. الکافی، ج 1، ص 24.

منبع: ماهنامه اطلاع‌رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان، شماره 213.





تاریخ ارسال مطلب : چهارشنبه ٢٩ فروردين ١٣٩٧ / شماره خبر : ٣٩٩٢٥٦ / تعداد بازدید : 109/ محبوب کن - فیس نما / داغ کن - کلوب دات کام

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج